Қазақстан Ұлттық Банкі

Сұрақтар 98 сұрақ

Санат: Валюталық операциялар

Менде мыжылған және жыртылған шетел валютасының банкноттары бар. Көрсетілген банкноттарды мен қай жерде және қандай тәртіппен айырбастай аламын?

Жауап

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының 2014 жылғы 16 шілдедегі № 144 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыру  ережесі (бұдан әрі-Ереже) мынадай: «айналысқа  жарамды», «айналысқа жарамсыз» және «төлемге жарамайтын» банкноттардың түрін айқындайды.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының 2014 жылғы 16 шілдедегі № 144 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыру  ережесі (бұдан әрі-Ереже) мынадай: «айналысқа  жарамды», «айналысқа жарамсыз» және «төлемге жарамайтын» банкноттардың түрін айқындайды.

Ереженің 48-бабына сәйкес мынадай бүлінулері бар:

  1. қырылған және ласталған;
  2. желімделген жыртық бұрыштары немесе бөлігі бар (көлемі 1-2 шаршы сантиметрден аспайтын) егер жыртылған бөліктері сөзсіз осы банкноттікі болса;
  3. желімделген жыртықтары бар, егер олар банкнот енінің (ұзындығының) төрттен бір бөлігінен аспаса;
  4. ұсақ майлы және басқа дақтары, жазбалар және мөртабандардың таңбасы бар (банкноттың өтелгені туралы немесе түпнұсқа емес немесе үлгі болып табылатыны туралы растайтын мөртабандардан басқа), егер олар банкноттардың түпнұсқалығын айқындауға кедергі жасамаған және осы тармақта көрсетілген айналысқа жарамды заңды төлем құралының негізгі белгілерінің бірін едәуір дәрежеде (50 пайыздан астам) жаппаса;
  5. диаметрі 0,5 миллиметрден аспайтын тесіктері бар банкноттар айналысқа жарамды заңды төлем құралдары болып танылады

Осылайша, Ереженің 48-тармағында көрсетілген бүлінулер болған кезде купюра айналысқа жарамды деп танылады.

«Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 13 маусымдағы № 57-III Заңының 17-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасында шетел валютасын сатуды және сатып алуды резиденттер мен резидент еместер шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыруға құқығы бар уәкілетті банктерден, осындай уәкілетті банктердің айырбастау пункттері, сондай-ақ уәкілетті ұйымдардың  айырбастау пункттері (бұдан әрі – уәкілетті ұйым) арқылы ғана Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгілеген тәртіппен жүргізеді.

Сонымен, егер банкноттар айналысқа жарамды болып табылса, оларды ауыстыру үшін екінші деңгейдегі банктердің немесе уәкілетті ұйымдардың айырбастау пункттеріне өтініш жасауыңызға болады.

Ереженің 49-тармағына сәйкес банкноталар Ереженің 48-тармағында көзделген талаптарға сәйкес келмесе және (немесе) мынадай бүлінулері бар болса олар айналысқа жарамсыз болып танылады:

  1. бөлшектеліп жыртылған және желімделген;
  2. бастапқы түсін жоғалтқан немесе оңып кеткен;
  3. жанған немесе күйдірілген;
  4. тұтас немесе едәуір дәрежеде (айналысқа жарамды заңды төлем құралының негізгі белгілерінің бірін 50 пайыздан астамы) бояу, сия, май төгілген;
  5. химиялық реактивтердің, оның ішінде ультракүлгін сәуле түсінгенде қағаздың жалтырауына әкеп соғатын реактивтердің әсеріне ұшыраған;
  6. қасақана сипаттағы едәуір бүлінуі (негізгі суреттері, атап айтқанда адамдардың суреттері өзгерген, қорғаныш жібі жойылған, едәуір жазбалардың болуы, оның ішінде ультракүлгін сәуле түсіргенде көрінетін);
  7. баспадан кеткен анық ақауы бар банкнота (сутамғы белгілердің немесе қорғаныш жіптің болмауы немесе дұрыс орналаспауы, бейнелердің басылмауы немесе майлануы);
  8. геометриялық өлшемдердің азаюы жағына және сол сияқты ұлғаюы жағына қарай 3 (үш) миллиметерден көп өзгеруі.

Тиісті шет мемлекеттің эмитент банкі жариялаған күннен кейін айналыстан шығарылған банкноталары төлем жасауға қабілетсіз ретінде танылады.

Төлем жасауға болмайтын, сондай-ақ айналысқа жарамсыз банкноттарды сатып алуды және ауыстыруды екінші деңгейдегі банктер және Ұлттық почта операторы ғана жүзеге асырады.

Төлем жасауға болмайтын, сондай-ақ айналысқа жарамсыз банкноттарды сатып алу және ауыстыру бойынша операция инкассалық операция болып табылады. Шетел валюталарының төлем жасауға болмайтын немесе айналысқа жарамсыз банкноталарын инкассоға қабылдау Ұлттық Банк айқындаған тәртіппен жүзеге асырылады. Екінші деңгейдегі банктер және Ұлттық почта операторы клиенттерге комиссиялық сыйақының мөлшері (клиенттің барлық шығыстары кіретін) және эмитент банктердің көрсетілген банкноттарды айырбастаудан бас тарту мүмкіндігі, сондай-ақ клиенттен инкассоның талаптарына жазбаша келісім алу туралы ескертеді. Эмитент банк (шетел банкі) шетел валютасын айырбастаудан бас тартқан жағдайда екінші деңгейдегі банктер және Ұлттық почта операторы клиентке тиісті растайтын құжаттар ұсынады.

Төлем жасауға болмайтын немесе айналысқа жарамсыз банкноттарды ауыстыру, сатып алу, инкассоға қабылдау үшін комиссиялық сыйақыны екінші деңгейдегі банктер, Ұлттық почта операторы дербес белгілейді, бірақ айырбастауға (сатып алуға, инкассоға қабылдауға) ұсынылатын банкноттардың номиналдық құнының 10 (он) пайызынан аспауы тиіс.

Жоғарыда жазылған негізінде, егер банкноттар айналысқа жарамсыз немесе төлем жасауға болмайтын болып табылған жағдайда, Сіз Ереженің 49-тармағына сәйкес купюраларды инкассоға қабылдау үшін екінші деңгейдегі банкке немесе Ұлттық почта операторына жүгінуіңіз керек.

Санат: Валюталық операциялар

Венесуэла боливарын айырбастау туралы

Жауап

«Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» 2005 жылғы 13 маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңы 17-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасында шетел валютасын сатуды және сатып алуды резиденттер мен резидент еместер шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыруға құқығы бар уәкілетті банктерден, осындай уәкілетті банктердің айырбастау пункттері, сондай-ақ уәкілетті ұйымдардың айырбастау пункттері арқылы ғана Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгілеген тәртіппен жүргізеді.

«Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» 2005 жылғы 13 маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңы 17-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасында шетел валютасын сатуды және сатып алуды резиденттер мен резидент еместер шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыруға құқығы бар уәкілетті банктерден, осындай уәкілетті банктердің айырбастау пункттері, сондай-ақ уәкілетті ұйымдардың айырбастау пункттері арқылы ғана Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгілеген тәртіппен жүргізеді.

Бұл ретте, Қазақстан Республикасының валюталық заңнамасында айырбастау операцияларын ұйымдастыруға құқығы бар заңды тұлға жұмыс істеуге тиіс шетел валютасының тізбесіне қойылатын талаптардың белгіленбегенін атап өтеміз. Қазақстандық айырбастау пункттері жұмыс істейтін валюталардың түрлері, сұраныс пен ұсыныс арақатынасымен айқындалады. Әдетте, бұл банктерімен Қазақстан банктерінің корреспонденттік қатынастары орнатылған елдердің валюталары. Банктік емес заңды тұлғалар болған жағдайда, осы тізбе өңірлік ерекшеліктер есебінен, жергілікті валюталар айналымы кейбір өңірде (мысалы: трансшекаралық аймақтар, ірі кедендік өткелдер және т.б.) «экзотикалық» валюталармен айырбастау операцияларын жүргізуден кірістер алуға мүмкіндік беретін кезде кеңейтілуі мүмкін.

Венесуэла боливарына қатысты төмендегіні назарға қабылдау қажет. Венесуэла Үкіметінің 2015 жылғы ақпандағы еркін валюта айырбастау нарығын құру және бағамды сұраныс пен ұсыныс негізінде қалыптастыру туралы хабарламасына қарамастан, елде валюталық сауда-саттық жүргізу кезінде, бағамдардың көп болуы, сондай-ақ, валюта айырбастаудың «қара» нарығы сақталып отыр. Осы жағдайда Венесуэла боливарын айырбастау бойынша алыпсатарлық және алаяқтық операциялар қаупі күрт өсуі мүмкін.

Венесуэла боливарының іс жүзінде шектеулі конвертациялануынан және осы елмен халықаралық операциялардың шамалы айналымын ескере отырып, Қазақстан банктерінің Венесуэла банктерімен корреспонденттік қарым-қатынастары жоқ.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің жеке тұлғалармен жұмыс істемейтінін, оларға шетел валютасын сатпайтынын және олардан сатып алмайтынын, Венесуэла боливарын сатып алуды және сатуды жүзеге асыратын айырбастау пункттері туралы мәліметтердің жоқ екенін қосымша атап өтеміз.

Санат: Ақша-кредит саясаты

Халық теңгенің еркін өзгермелі айырбастау бағамына бейімделді ме? Ұлттық Банк халықтың көңілін қалай да бір зерттей ме, көптеген адамдар девальвация қайталанады деп қорқады ғой? Осындай күтулерге негіз бар ма?

Жауап

Ұлттық Банк елдегі инфляциялық және девальвациялық күтулерге үнемі зерттеу жүргізеді. Халық арасында жүргізілген пікіртерім халықтың көңілі біртіндеп тұрақтанғанын және теріс күтудің елеулі түрде төмендегенін көрсетеді. Біз жүйелі негізде айырбастау бағамының деңгейіне ықпал ететін факторларға қатысты кеңінен түсіндірме жұмысын жүргіземіз және бүгінгі күні қазақстандықтар оларды өздігінше қадағалай алады және тиісті шешім қабылдай алады.

Санат: Ақша-кредит саясаты

Базалық мөлшерлеме мен қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің арасында қандай айырмашылық бар?

Жауап

Ақша-кредит саясаты режімінің өзгеруі және инфляциялық таргеттеуге көшу Ұлттық Банк құралдарының, әсіресе қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің рөлі мен орнын айтарлықтай ауыстырады. Ақша-кредит саясатын жүргізу кезінде ақшаның құнын реттеу бойынша операциялар және тиісінше, базалық мөлшерлеме алдыңғы қатарға шығады, ал бұрын өтімділіктің деңгейін реттеу үшін пайдаланылған қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің рөлі фискалдық функциялар жағына қарай ауысады.

Ақша-кредит саясаты режімінің өзгеруі және инфляциялық таргеттеуге көшу Ұлттық Банк құралдарының, әсіресе қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің рөлі мен орнын айтарлықтай ауыстырады. Ақша-кредит саясатын жүргізу кезінде ақшаның құнын реттеу бойынша операциялар және тиісінше, базалық мөлшерлеме алдыңғы қатарға шығады, ал бұрын өтімділіктің деңгейін реттеу үшін пайдаланылған қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің рөлі фискалдық функциялар жағына қарай ауысады.

Мәселен, базалық мөлшерлеме Ұлттық Банктің ақша нарығындағы бір күндік операциялар бойынша нысаналы мөлшерлемесі немесе басқаша айтқанда, нарықтық мөлшерлемелер үшін Ұлттық Банк инфляция бойынша мақсатына жететін бағдар болып табылады. Базалық мөлшерлеменің өзгеруі экономикадағы теңге қаражатының құнына және салдары ретінде инфляцияға ықпал етеді. Базалық мөлшерлеме бойынша шешімдер қабылдау кезінде инфляция және халықтың инфляциялық күтулер бойынша нақты және болжамдық көрсеткіштер ескеріледі, сыртқы және ішкі нарықтардағы инфляциялық тәуекелдерге және қаржы жүйесінің тұрақтылық тәуекелдеріне әсер ететін трендтер қаралады.

Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі қазіргі кезде шығынды өтеу, жіберіп алынған пайданы есептеу үшін өсімпұлдар, айыппұлдар есептеу кезінде ғана пайдаланылады, бұл ретте осы функция оған бұрын да тән болды. Сондықтан оны Ұлттық Банктің белгілеуі тарихи дәстүрді көрсетеді.

Санат: Ақша-кредит саясаты

Қандай сыртқы және ішкі факторлар кезінде девальвация қайталануы мүмкін?

Жауап

Девальвация айырбастау бағамы ұзақ уақыт шамамен бір деңгейде тұрақты ұсталып тұратын белгіленген валюталық режімінде орын алады. Девальвация айырбастау бағамының негізгі факторлардың өзгерісіне ден қоймауы нәтижесінде жинақталған экономикадағы теңгерімсіздіктерді бір кезде жоюға мүмкіндік береді. Еркін өзгермелі режім кезінде сыртқы күйзелістер жоғарыда аталған теңгерімсіздіктерді жинақтамай, айырбастау бағамы өзгеруімен бірден реттеледі. Айырбастау бағамының барынша қалыпты, шамасы аздаған болатын нығаю жағына сияқты әлсіреу жағына да құбылмалығы қалыпты жағдай болып табылады.

Санат: Ақша-кредит саясаты

Инфляцияның түрлі (айлық, жыл басынан бергі, жылдық орташа жылдық) көрсеткіштері арасындағы айырмашылық қандай?

Жауап

Айлық инфляция баға деңгейінің  бір ай ішінде өзгеруі (өткен айға қарағанда есепті айда).

Айлық инфляция баға деңгейінің  бір ай ішінде өзгеруі (өткен айға қарағанда есепті айда).

Тоқсандық инфляция баға деңгейінің күнтізбелік үш ай ішіндеөзгеруі.

Жыл басынан бергі инфляция жыл басынан бастап өткен айлар ішінде баға деңгейінің өзгеруі (есепті айдағы баға деңгейінің өткен жылғы желтоқсандағы баға деңгейіне қатынасы).

Жылдық инфляция баға деңгейінің соңғы 12 айда өзгеруі (есепті айдағы баға деңгейінің өткен жылдың осындай айындағы баға деңгейіне қатынасы)

Орташа жылдық инфляция –  12 айлық кезең ішінде бағаның орташа= деңгейінің алдыңғы 12 айлық кезеңдегі бағаның орташа деңгейіне  қатынасы бойынша өзгеруі.

Мысалы:

2016 жылғы қыркүйекте айлық инфляция 0,2% (2016 жылғы тамызға қыркүйекте) болды. Тоқсандық инфляция 2016 жылғы үшінші тоқсанда  0,9% (шілде, тамыз, қыркүйек үшін инфляция) болды.

2016 жылғы қыркүйекте жыл басынан бергі инфляция 5,6% (9 айдағы  инфляция – қаңтардан қыркүйек аралығы) болды.

Жылдық инфляция 2016 жылғы қыркүйекте 16,6% болды. Бұл көрсеткіш 12 айлық кезеңдегі өзгерісті көрсетеді (2015 жылғы  қазан – 2016 жылғы қыркүйек).

Орташа жылдық инфляция 2016 жылғы қыркүйекте 15,2% (2015 қазан – 2016 қыркүйек аралығындағы кезең үшін 2014 қазан - 2015 қыркүйек аралығындағы кезеңге инфляция) болды, демек есепке айлық инфляцияның 24 мәні алынады.

Санат: Ақша-кредит саясаты

Қазақстанда инфляция қалай өлшенеді?

Жауап

Қазақстанда инфляция тұтыну бағаларының индексімен (бұдан әрі ТБИ) өлшенеді. ТБИ-ды Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика  министрлігінің Статистика комитеті есептейді.

Қазақстанда инфляция тұтыну бағаларының индексімен (бұдан әрі ТБИ) өлшенеді. ТБИ-ды Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика  министрлігінің Статистика комитеті есептейді.

ТБИ халықтың жеке тұтынуы үшін сатып алатын тауарлар мен қызметтердің белгіленген қоржыны бағасының орташа деңгейінің уақыт аралығындағы өзгеруін көрсетеді. Инфляцияны есептеу  үшін Қазақстанның тұтыну қоржыны үй шаруашылықтары шығыстарының құрылымын көрсетеді және халықтың тұтынуында айтарлықтай үлес салмағы бар тауарлар мен қызметтерді қамтиды.

Санат: Ақша-кредит саясаты

Ұлттық Банк инфляция деңгейін болжамдау кезінде қандай факторларды ескереді?

Жауап

Инфляция деңгейін болжамдау кезінде көптеген факторлар есепке алынады, олар болжамдау моделіне, болжамдау техникасына және т.б. байланысты өзгеріп отырады.

Инфляция деңгейін болжамдау кезінде көптеген факторлар есепке алынады, олар болжамдау моделіне, болжамдау техникасына және т.б. байланысты өзгеріп отырады.

Ішкі макроэкономикалық өлшемдер арасында ІЖӨ-ді, халықтың кірістерін, мемлекеттік шығыстарды, еңбек өнімділігін, өнеркәсіп өндірісіндегі, ауылшаруашылығындағы бағаны және басқаларын, сыртқы факторлар арасында мұнайдың, азық-түліктің әлемдік бағасы, Қазақстанның сауда әріптестері елдеріндегі ахуалды (инфляция, айырбастау бағамы) бөліп көрсетуге болады.

Санат: Ұлттық Банк

Ұлттық Банкте тағылымдамадан қалай өтуге болады?

Жауап

Ұлттық Банктің бөлімшелерінде жеке тұлғаларға арналған тағылымдамадан өту Ұлттық Банктің нормативтік құқықтық актілерінде көзделмеген.

Санат: Ұлттық Банк

Қаржылық (материалдық) көмек көрсетуіңізді сұраймын

Жауап

Ұлттық Банк мемлекеттік мекеме болып табылады және қаржылық (материалдық) көмек көрсетуге мүмкіндігі жоқ.

Жоғарыға