Сұрақ-жауап

Бағдарлама шеңберінде алтын құймалар екінші деңгейінде банктер («Қазақстан Халық Банкі» АҚ, «Еуразиялық Банк» АҚ және «First Heartland Jysan Bank»АҚ) мен қолма-қол шетел валютасымен операциялар жүргізуге уәкілетті ұйымдар (банктік емес айырбастау пункттері) арқылы сатылады.

Алтын құймалардың сату бағасын екінші деңгейдегі банктер мен айырбастау пункттері дербес белгілейді. Алтын құймалардың бағасы жөнінде екінші деңгейдегі банктер мен шетел валютасымен операциялар жүргізуге уәкілетті ұйымдарға хабарласуыңызға болады.

«Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын жүзеге асыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының 2019 жылғы 4 сәуірдегі № 49 Қаулысына (бұдан әрі – Қағида) сәйкес банкноттардың мынадай түрлерін анықтайды: "айналысқа жарамды", "айналысқа жарамсыз" және "төлемге жарамсыз".

Қағиданың 59- тармағына сәйкес мынадай бүлінулері:

1) шетел валютасы банкнотының бейнесін айқындауға мүмкіндік беретін шамалы дәрежеде ескірген және ластанған;

2) егер жыртылған бөліктер сөзсіз бір шетел валютасының банкнотына тиесілі болса, желімделген жыртық бұрыштары немесе бөліктері (көлемі 1 (бір) шаршы сантиметрден аспайтын) бар;

3) шетел валютасы банкнотының ені бойынша 1 (бір) сантиметрден, ұзындығы, қиғаш сызығы бойынша 4 (төрт) сантиметрден аспайтын, 3 (үш) жыртықтан (оның ішінде желімделген) аспайтын;

4) егер олар шетел валютасы банкноттарының түпнұсқалығын айқындауға кедергі келтірмесе және Қағидалардың 58-тармағында көрсетілген белгілердің 50 (елу) пайызынан астам жаппаса, ұсақ май және басқа да дақтар, жазбалар және мөртабандардың таңбасы бар (шетел валютасы банкнотының тесілгені немесе шетел валютасы банкнотының түпнұсқа емес немесе үлгі болып табылатынын куәландыратын мөртабандарды қоспағанда, 2 (екі) мөртабаннан, жазбалардан аспайтын);

5) тесігінің диаметрі 1 (бір) миллиметрден аспайтын кемінде 2 (екі) тесігі бар шетел валютасының банкноттары айналысқа жарамды заңды төлем құралдары болып танылады.

Осылайша, Қағиданың 59-тармағында көрсетілген зақымданулар болған кезде купюралар айналысқа жарамды деп танылады.

«Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» ҚР Заңның 10-бабының 4-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасында жеке тұлғалардың қолма-қол шетел валютасын басқа қолма-қол шетел валютасына немесе қолма-қол ұлттық валютаға сатып алуы және (немесе) сатуы тек қана айырбастау пункттері арқылы жүргізіледі.

Осылайша, егер банкноттар айналысқа жарамды болса, оларды айырбастау үшін Сіз Екінші деңгейдегі банктердің немесе уәкілетті ұйымдардың кез келген айырбастау пункттеріне жүгіне аласыз.

Кағиданың 60-тармағына сәйкес шетел валютасының банкноттары Қағиданың 59-тармағында көзделген талаптарға сәйкес келмесе және (немесе) мынадай бүлінулері болса:

1) бөлшектеліп жыртылған (оның ішінде желімделген);

2) бастапқы түсін жоғалтқан немесе оңып кеткен;

3) жанған немесе күйдірілген;

4) тұтас немесе едәуір дәрежеде (айналысқа жарамды заңды төлем құралының негізгі белгілерінің бірінің 50 (елу) пайыздан астамы) бояу, сия, май төгілген;

5) ультракүлгін сәуле түсіргенде қағаздың жылтырауына әкеп соғатын сыртқы әсерлерге ұшыраған;

6) қасақана сипаттағы едәуір бүлінген (негізгі суреттері, атап айтқанда адамдардың портреттері өзгерген, қорғаныш жібі жойылған, едәуір жазбалардың болуы, оның ішінде ультракүлгін сәуле түсіргенде көрінетін, 2 (екі) мөртабанның іздері және шетел валютасы банкнотының өтелгені туралы немесе түпнұсқа емес немесе үлгі болып табылатыны туралы растайтын мөртабан, диаметрі 1 (бір) миллиметрден астам 2 (екіден) артық тесіктері бар);

7) баспадан кеткен анық ақауы бар шетел валютасының банкноттары (сутамғы белгісінің немесе қорғаныш жіптің болмауы немесе дұрыс орналаспауы, бейнелердің басылмауы немесе бұлыңғыр болуы);

8) геометриялық өлшемдердің азаюы жағына, сол сияқты ұлғаюы жағына 3 (үш) миллиметрден артық өзгеруі;

9) шетел валютасының банкноты бейнесінің көрінбей кетуіне әкеліп соғатын едәуір ескірген және (немесе) ластанған жерлері бар;

10) едәуір жұмсарған және (немесе) қаттылығын жоғалтқан шетел валютасының банкноттары айналысқа жарамсыз болып танылады.

Тиісті шет мемлекеттің эмитент банкі жариялаған күнінен кейін айналыстан шығарылған шетел валютасының банкноттары төлемге жарамсыз деп танылады.

Кағиданың 61-тармағына сәйкес төлемге жарамайтын, сондай-ақ айналысқа жарамсыз шетел валютасының банкнотын сатып алуды және ауыстыруды шетел банктерімен тиісті шетел валюталарымен инкассолық операцияларды жүзеге асыру бойынша корреспонденттік қатынастары және (немесе) шарттық қатынастары бар уәкілетті банктер жүзеге асырады.

Уәкілетті банктер ауыстыру тәртібімен сатып алған және қабылдаған төлемге жарамайтын немесе айналысқа жарамсыз шетел валютасының банкноттарын клиенттерге сатуға рұқсат етілмейді. Көрсетілген банкноттар эмитент банктерге (шетел банктеріне) инкассоға жіберіледі немесе оларға қызмет көрсететін банктер арқылы инкассоға тапсырылады.

Уәкілетті банктер өздерінің айырбастау пункттері арқылы төлемге жарамайтын немесе айналысқа жарамсыз шетел валютасының банкноттарын инкассоға қабылдаған жағдайда клиенттерге комиссиялық сыйақының мөлшері (клиенттің барлық шығыстары кіретін) және эмитент банктердің көрсетілген шетел валютасының банкноттарын айырбастаудан бас тарту мүмкіндігі туралы ескертеді, сондай-ақ клиенттен инкассоның талаптарына жазбаша келісім алады. Эмитент банк (шетел банкі) жіберілген шетел валютасын айырбастаудан бас тартқан жағдайда, уәкілетті банктер клиентке тиісті растайтын құжаттарды ұсынады.

Төлемге жарамайтын немесе айналысқа жарамсыз шетел валютасының банкноттарын айырбастағаны, сатып алғаны, инкассоға қабылдағаны үшін комиссиялық сыйақыны уәкілетті банктер дербес белгілейді, бірақ ол айырбастауға (сатып алуға, инкассоға қабылдауға) ұсынылатын шетел валютасы банкноттарының номиналдық құнының 10 (он) пайызынан аспауға тиіс.

Жоғарыда айтылғандарды негізге ала отырып, егер банкноттар айналысқа жарамсыз немесе төлем жасауға жарамсыз болса, Қағиданың 61-тармағына сәйкес екінші деңгейдегі банкке инкассоға купюраларды қабылдау үшін жүгіну қажет.

«Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» ҚР Заңның 11-бабының 1-тармағына сәйкес қолма-қол шетел валютасын басқа қолма-қол шетел валютасына немесе қолма-қол ұлттық валютаға сатып алуды және (немесе) сатуды қоса алғанда, Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің, қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның өздеріне берілген лицензиясына немесе Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын жүзеге асыруға құқығы бар уәкілетті ұйымдар немесе уәкілетті банктер жүзеге асырады. Өзге тұлғалар Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасын сатып алу және (немесе) сату жөніндегі қаржылық қызметтер көрсетуге құқылы емес.

Осылайша, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жеке тұлғалармен жұмыс істемегендіктен, оларға шетел валютасын сатпайды және олардан сатып алмайды, сіз уәкілетті банктің немесе уәкілетті ұйымдардың айырбастау пункттерінің бірінде валюта айырбастауды жүзеге асыра аласыз.

«Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» ҚР Заңның 11-бабының 1-тармағына сәйкес қолма-қол шетел валютасын басқа қолма-қол шетел валютасына немесе қолма-қол ұлттық валютаға сатып алуды және (немесе) сатуды қоса алғанда, Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің, қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның өздеріне берілген лицензиясына немесе Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын жүзеге асыруға құқығы бар уәкілетті ұйымдар немесе уәкілетті банктер жүзеге асырады. Өзге тұлғалар Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасын сатып алу және (немесе) сату жөніндегі қаржылық қызметтер көрсетуге құқылы емес.

«Қазақстан Республикасында қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын жүзеге асыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының 2019 жылғы 4 сәуірдегі № 49 Қаулысының 56 - тармағына сәйкес қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыруға құқығы бар заңды тұлға шет мемлекеттерінің (мемлекеттер тобының) монеталарын сатып алу, сату және айырбастау операцияларын жүргізу жөніндегі шешімді дербес қабылдайды.

Осылайша, шет мемлекеттердің монеталарын айырбастау мәселесі бойынша Сізге айырбастау операцияларын жүзеге асыруға құқығы бар және көрсетілген операцияны жүзеге асыру туралы шешім қабылдаған уәкілетті банктер мен уәкілетті ұйымдарға тікелей айырбастау пункттеріне жүгінуге кеңес береміз. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің осындай айырбастау пункттерінің тізбесі туралы ақпараты жоқ екенін атап өтеміз.

2020 жылғы 1 ақпаннан бастап № 265[1] қаулымен енгізілген айырбастау операцияларын жүргізу кезінде айырбастау операцияларын жүргізу бағамы бойынша 500 000 (бес жүз мың) теңгеден аспайтын сомаға клиенттің тегін, атын және әкесінің атын (бар болса) және жеке сәйкестендіру нөмірін (бар болса) айырбастау операцияларын жүргізу кезінде тізілімдер журналында[2] тіркеуді көздейтін № 49[3] Қағиданың 51-тармағына өзгеріс қолданысқа енгізіледі.

Сонымен бірге «Дербес деректер және оларды қорғау туралы»  ҚР Заңның 22-бабының 1-тармағында анықталғандай, меншік иесі және (немесе) оператор, сондай-ақ үшінші тұлға бойынша қажетті шараларды қамтамасыз ететін дербес деректерді қорғау:

1) дербес деректерге рұқсатсыз қол жеткізуді болдырмау;

2) егер мұндай санкцияланбаған қолжетімділікті болдырмау мүмкін болмаса, дербес деректерге рұқсатсыз қол жеткізу фактілерін уақтылы анықтау;

3) дербес деректерге рұқсатсыз қол жеткізудің қолайсыз салдарларын барынша азайту.

Сонымен бірге, «Дербес деректер және оларды қорғау туралы»  ҚР Заңның 22-бабының 2-тармағына сәйкес меншік иесінің және (немесе) оператордың, сондай-ақ үшінші тұлғаның дербес деректерді қорғау жөніндегі міндеттері дербес деректерді жинау сәтінен бастап туындайды және олар жойылған не иесіздендірілген сәтке дейін қолданылады.