Ең төмен резервтік талаптар (бұдан әрі – ЕТРТ) – бұл ақша-кредит саясатының (бұдан әрі – АКС) құралы, ол ақша нарығындағы өтімділікті реттейді және оны шектеу арқылы сұраныс қалыптастыруға әрі ақша нарығындағы мөлшерлемелерге ықпалын күшейтуге бағытталады.
ЕТРТ – бұл банктер орталық банктегі корреспонденттік шоттарда немесе өзге өтімді активтерде, мысалы, банктің кассасындағы қолма-қол ақша түрінде ұстауға міндетті қаражаттың ең төмен деңгейі. Ұсталатын деңгей банктің міндеттемелерінің көлемімен тікелей байланысты.
Орталық банк нормативтерді көтере отырып, артық өтімділікті сіңіреді және ақша нарығының өтімділігін нарықтық мөлшерлемелер қажетті дәлізде қозғалып, базалық мөлшерлемеге барынша жақын қалыптасатындай деңгейде сақтайды.
Қазақстандағы ЕТРТ
ЕТРТ-ны Қазақстанның барлық екінші деңгейдегі банктер және Қазақстанда жұмыс істейтін бейрезидент банк-филиалдары (бұдан әрі – банк) орындауға міндетті.
Резервтік активтер – ЕТРТ-ды орындау үшін пайдаланылатын банктің ұлттық валютадағы ақшасы. Резервтік активтер ЕТРТ көлемінің 25%-нан аспайтын мөлшерде қолма-қол ақшадан және банктің ҚРҰБ-дегі корреспонденттік шотындағы қалдықтан тұрады.
ЕТРТ-ды айқындау кезеңі – ЕТРТ-дың мөлшерін есептеу үшін қабылданатын банк міндеттемелері мен ЕТРТ-дың мөлшері есептелетін уақыт кезеңі.
Резервтік активтерді қалыптастыру кезеңі – банк ЕТРТ-ды орындау үшін резервтік активтерді қолдап тұратын уақыт кезеңі.
ЕТРТ-ды айқындау кезеңі мен резервтік активтерді қалыптастыру кезеңі күнтізбелік 28 күнді құрайды және бірінен соң бірі тікелей жалғасып жүреді.
ЕТРТ орташа есеппен орындалады, яғни 28 күн ішінде резервтік активтердің орташа мәні ЕТРТ-дан жоғары немесе оған тең болуы тиіс. Банк күні бойы қаражатты өзінің күнделікті есеп айырысуында пайдалана алады. Есептеу үшін күн соңындағы қалдықтар қабылданады.
Орташалау механизмі өтімділікті қалыптастырудың автономды факторларындағы өзгерістерге банктердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Бұл ақша нарығындағы пайыздық мөлшерлемелердің құбылмалдылығын төмендетуге, соның нәтижесінде ақша-кредит саясатының трансмиссиясының тиімділігін арттырады.
2026 жылға арналған кезеңдер кестесі
|
ЕТРТ-ды айқындау кезеңі |
Резервтік активтерді қалыптастыру кезеңі |
||
|---|---|---|---|
|
Басталу күні |
Аяқталу күні |
Басталу күні |
Аяқталу күні |
|
20.01 |
16.02 | 17.02 |
16.03 |
|
17.02 |
16.03 | 17.03 |
13.04 |
|
17.03 |
13.04 | 14.04 |
11.05 |
|
14.04 |
11.05 | 12.05 |
08.06 |
|
12.05 |
08.06 | 09.06 |
06.07 |
|
09.06 |
06.07 | 07.07 |
03.08 |
|
07.07 |
03.08 | 04.08 |
31.08 |
|
04.08 |
31.08 | 01.09 |
28.09 |
|
01.09 |
28.09 | 29.09 |
26.10 |
|
29.09 |
26.10 | 27.10 |
23.11 |
|
27.10 |
23.11 | 24.11 |
21.12 |
|
24.11 |
21.12 | 22.12 |
18.01.2027 |
МРТ орындау кезіндегі міндеттемелер санаттары:
I санат: Басқа санаттарға енгізілмеген міндеттемелердің барлық түрлері;
II санат: РЕПО операциялары бойынша түзетілген міндеттемелер, айқындалған кезеңдегі орташа алынған банктің РЕПО операциялары бойынша міндеттемелерінің сомасы мен банктің кері РЕПО операциялары бойынша және ақша нарығының банкаралық операциялары бойынша талаптарының сомасы арасындағы РЕПО операциялары бойынша түзету коэффициентіне көбейтілген оң айырма ретінде айқындалады.
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ұлттық валютадағы репо операциялары бойынша түзету коэффициентін Қазақстан қор биржасында (бұдан әрі – ҚҚБ) өткен күнтізбелік жылдың қорытындылары бойынша есептейді, ҚҚБ-ның ресми интернет-ресурсында ағымдағы жылғы бірінші айдың оныншы жұмыс күнінен кешіктірмей жарияланады және ағымдағы жылғы алғашқы айқындау кезеңінен бастап ағымдағы жылы қолданылады.
2026 жылға РЕПО операциялары бойынша түзету коэффициенті:
- ұлттық валютада – 0,9;
- шетел валютасында – 1-ге тең.
III санат: ұзақ мерзімді қаржыландыру көздері болып табылатын және және мынадай талаптарға толық сәйкес келетін міндеттемелер:
- облигациялардың айналыс мерзімі - кемінде 3 (үш) жыл;
- облигацияларды мерзімінен бұрын (толығымен) немесе ішінара өтеуге (сатып алуға) облигация ұстаушысының опционы жоқ;
- облигациялар клиенттердің өтімділігін басқару үшін пайдаланылмайды, оның ішінде олардың эмитенті жекелеген ұстаушылардың бастамасы немесе сұратуы бойынша сатып алмайды;
- облигациялар жекелеген клиенттердің қаражатын орналастыруға (мысалы, клиенттердің үлкен салымдары әкетілген кезде) балама ретінде пайдаланылмайды.
ЕТРТ есептеу ерекшеліктері
ЕТРТ есептеу үшін қабылданатын банк міндеттемелерінің әрбір санатына арналған ЕТРТ-дың көлемін айқындау кезінде банктің тиісті міндеттемелерінің айқындау кезеңіндегі орташа алынған шамасы (арифметикалық орташа мәні) есептеледі.
ЕТРТ есептеу үшін қабылданатын банк міндеттемелерінің әрбір санаты үшін ЕТРТ есептеу үшін қабылданатын банк міндеттемелерінің әрбір санаты бойынша орташа алынған шамаларын міндеттемелердің тиісті санаттары бойынша ЕТРТ-дың нормативіне көбейту жолымен есептеледі.
ЕТРТ банктің ЕТРТ есептеу үшін қабылданатын міндеттемелерінің әрбір санаты бойынша ЕТРТ көрсеткіштерін қосу жолымен есептеледі.
ЕТРТ нормативі – ЕТРТ есептеу үшін қабылданатын банк міндеттемелеріне қолданылатын, пайызбен берілген коэффициент.
2026 жылғы 13 сәуірге дейін (қоса алғанда) резервтік активтерді қалыптастыру кезеңінде ЕТРТ нормативтері:
1) банктің ұлттық валютадағы барлық санаттағы міндеттемелері үшін 3,5%;
2) банктің шетел валютасындағы барлық санаттағы міндеттемелері үшін 10%.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің (ӘҚБтК) 213-бабының 5-тармағына сәйкес ЕТРТ-ны бұзуға банктер бірнеше рет (қатарынан күнтізбелік үш ай ішінде екі және одан да көп рет) бұзған жағдайда 300 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде айыппұл салынады.
