Бекітілген валюта бағамы тұрақтылық орнаған сияқты әсер береді. Дегенмен бұл ұзақмерзімді перспективада экономиканың әртараптануына, сапалы өсуіне кедергі келтіруі мүмкін. Икемді бағам шамадан тыс шығынданып жатқанымызды бірден көрсетеді. Қазақстан Ұлттық Банкі Төрағасының кеңесшісі Сәбит Хакімжанов Zakon.kz-ке берген сұхбатында осындай пікір айтты. 

– Теңге қатты әлсіреп кетті, бұл ақша-кредит саясатына қатысты біршама сұрақ туындатты. Әлде Ұлттық Банк ескермей отырған мәселелер бар ма?

– Айырбас бағамы – нарық қалыптастыратын баға. Экспорттаушылар валютаны нарыққа әкеледі, импорттаушылар оны сатып алады, шетел инвесторлары экономикамызға ақша салады, ал пайдасын қайта алып кетеді. Біздің инвесторларымыз, негізінен Ұлттық қор мен зейнетақы қоры, дәл осылай, бірақ керісінше әрекет етеді: қаржы ағындары басқа бағытта жүреді. Валюта бағамы нарық қатысушылары өздері анықтайтын тепе-тең баға ретінде қалыптасады. Біз бұл процеске араласпаймыз. Сегіз жыл бұрын біз еркін өзгермелі валюта бағамына көшу туралы шешім қабылдадық және осы бағытты ұстанып келеміз. Мемлекет саясатының түпкілікті мәні де осында жатыр: мәселені зерттеп, негізделген шешім қабылдау, оны халыққа түсіндіріп, әрі қарай сол бағытты ұстану.

Валюта бағамын ұстап тұру үшін тұрақты түрде интервенция жасаудан саналы түрде бас тарттық, өйткені мұндай саясаттың кемшілігі көп.

Валюта бағамы – нарықтағы баға, ал нарықтағы бағаны бақылауға тырысу ешқашан жақсы жақсылыққа апармаған. Бұл – дүние жүзі тарихынан белгілі жайт және бұған Қазақстанның өз тәжірибесі де дәлел бола алады.

Сондықтан валюта бағамын бекіту немесе оны Ұлттық Банктің резервтерін сату арқылы белгілі бір деңгейде қолдан ұстап тұру сияқты ұсыныстар еліміздің және экономиканың мүддесіне сай келмейді.

– Бірақ көптеген ел айырбас бағамын бақылауда ұстайды ғой. Қателеспесем, Қазақстан да бағамды қолдан реттеді. Мүмкін сол әдіске қайта көшу керек шығар?

– Қайткен күнде де олай істеуге болмайды. Тоғыз жыл бұрын біз мұндай саясаттан бас тарттық, тіпті бұл қадамды одан да ертерек жасау керек еді. Дегенмен, осы шешімді неге одан бұрын емес, 2015 жылы қабылдағанымызды дұрыс түсіну қажет.

2014-2015 жылдарға қайтадан ойша оралып, валюта бағамын басқару қандай нәтиже бергенін еске түсіріп көрейікші. Сол уақытта біздің экспорттың бағасы күрт төмендеді: мұнай екі есе арзандады, металдардың бағасы да құлдырады. Валюта нарығына түсетін түсім азайып, ағымдағы шоттан айтарлықтай үлкен дефицит байқалды. Осылайша, еліміз шамадан тыс шығынданып жатқаны белгілі болды. Ал бұған дейін біз қарқынды түрде дамыдық, бірақ мемлекет шығыны кірістен де жылдамырақ өсті. Шығынды қысқарту табысты көбейтуден әлдеқайда қиын болып шықты. Экономикалық тұрғыдан да, саяси жағынан да. Негізінен, адамдар табыстың өсуін өз жетістігі деп есептейді, ал азаюын үкіметтің кінәсі деп қабылдайды. Сол себепті, біз доллардағы табыстың жоғары деңгейін сақтап тұрғандай көрінуге тырысып, бағамды ары қарай қолдан ұстап тұрдық және сол үшін резервтер мен Ұлттық қордан валюта саттық.

Біз тек бір валютаның екінші валютаға шаққандағы бағамын бұрмалап қана қойған жоқпыз, елдегі барлық бағаны бұрмаладық. Импортты, әсіресе бағамды ұстанбаған ЕАЭО елдерінен келетін тауарларды қолдан арзандаттық. Нәтижесінде, отандық өндірушілер бәсекеге қабілеттілігін жоғалтып, қызметкерлерін ақысыз демалысқа жіберуге мәжбүр болды. Осының салдарынан бизнес пен жұмысшылар едәуір шығынға ұшырады. Олардың үлкен болғаны сонша – мұндай қадамға ешкім саналы түрде, өз еркімен бармайды. 

Есептесек, біз Ұлттық қор мен валюта резервтерімізден 30 миллиардтан астам қаржат жұмсадық. Бұл тұтынушыларға уақытша, белгілі бір уақытқа дейін ғана пайда әкелді. Енді міне, шамамен он жыл өткен соң, сол кезде еліміз популизмге еріп, тұтынушылардың мүддесі үшін айырбас бағамын қолдан ұстап тұрғанын, резервтерді оңды-солды жұмсап, экономикалық шындыққа көз жұма қарағанына көз жеткізіп отырмыз.

Мұндай саясат сырт көзге жағымды көрінеді, себебі бағаны қолдан реттеу тұрақтылық орнаған сияқты әсер береді. Бірақ шын мәнінде, асыра бағаланған курс тұрақтылыққа кері әсер етеді: ол тұтынуды, әсіресе импортты арттырады, бірақ экономиканың дамуын тежейді. Бұл елдегі индустрияны құлдыратады, экономиканың құлшынысын жоғалтуына, яғни банкротқа ұшырауға итермелейді. 

Әдетте адамдар табысы азайғанда, мысалы, жұмысқа жарамсыз болып қалғанда немесе бизнестен түсетін пайда кемігенде, не істейді? Шығынын қысқартады. Бірақ 2015 жылы жағдай басқаша болды: мұнай бағасы құлдырап, елдің табысы азайды, ал үй шаруашылықтары шығындарын азайтудың орнына керісінше арттырды. Адамдар жиған-тергенін шешіп алып, көлік сатып ала бастады. Жеке-жеке алып қарағанда, бұл орынды шешім сияқты көрінгенімен, жалпы алғанда, бұл жауапсыздық болды. Жиған-тергеніңізді жұмсап, көлік сатып аласыз, артынан жұмысыңыздан айырыласыз. Жалпы, бұл саясаттан еліміздің жоғалтқаны көп.

– Жоғалтқан валюта резервтеріміз туралы айтып отырсыз ба?

– Ол ғана емес. Ең алдымен, экономикалық шығындарды меңзеп отырмын, олар қаржылық шығындардан әлдеқайда көп. Нақтырақ айтсам, экономиканың нақты секторы үлкен шығынға ұшырады. Егер бағам мұнай бағасының төмендеуіне жайлап әрі уақытылы бейімделгенде, шығын әлдеқайда аз болар еді.

Еркін валюта бағамын ұстансақ, теңге рубль сияқты 2014 жылғы қараша-желтоқсанда-ақ әлсірей бастаған болар еді. Ол кезде рубль де теңгемен қатар жүрді, өйткені екеуі бірдей факторларға тәуелді болып, ұқсас фискалдық саясатқа негізделді.

Бірақ біз 9 ай бойы резервтерді шашып, тұтынуды арттырып, жергілікті өндірушілерді қысымға алып, экономиканың бейімделуін тежедік. Ставкаларды 100 пайыздан асырып, несие беру мен төлем жүйесін толығымен тоқтаттық. Мұның бәрі әл-ауқатымызды жақсы етіп көрсету үшін ғана жасалды.

Бағамды қолдан ұстап тұрудың пайдасыз әрі тым қымбат екені сол кезде-ақ белгілі болды. Бұл туралы сарапшылардың барлығы айтты. Себебі Қазақстан мұндай жағдайдан өткен бірінші ел емес. Біз өзіміз де 1999, 2008 және 2015 жылдары үш девальвацияны өткердік, және әр жолы шығын да арта түсті. Бұдан сабақ алып, тұрақты бағамның қауіпті әрі көзбояушылық екенін түсінуге болатын еді. Бірақ осы соқыр сенім мен популизм идеялары әлі де сетінемеген сияқты. Мұның зиянын баршаға түсіндіру үшін әлі де біраз уақыт жұмыс істеуіміз керек.

Біз халыққа еркін өзгермелі валюта бағамы мен жалған тұрақтылықты ажыратуды түсіндіруіміз керек. Әртүрлі бекітілген бағам түрлері – коридорлар, байланған бағамдар, валюта себеттері, интервенциялар – тек бос уәде. Біз бәріміз тұрақтылықты қалаймыз, сондықтан оны уәде еткен кез келген адамға сенуге бейімбіз. Бірақ мына нәрсені түсіну қажет: ондай уәделердің сырты жылтырап тұрғанымен, іші – бос.

– Психолог пен пропаганданың жұмысына ұқсайды.

– Олай деуге келмейді, біз мұндай әдісті қолданбаймыз. Өйткені біз логикаға сүйенеміз және Ұлттық Банктің барлық әрекеті ашық әрі түсінікті болғанын қалаймыз.

Дегенмен, иә, белгілі бір деңгейде бұл құбылыстың мәдени және психологиялық түп-тамыры бар. “Голланд ауруы” бекерден-бекер ауру деп аталмаған. Бұл құбылыс тек өнеркәсіптің құлдырауы ғана емес, сонымен қатар институттардың деградациясы, қоғамның шындықпен бетпе-бет келуге, жағдайды талдап, жауапкершілікпен шешім қабылдауға қабілетсіз болғанынан көрінеді. Әсіресе, қоғамның өз табысына сай өмір сүруді үйрене алмауынан байқалады.

Бір жағынан неге біз бұған дейін валюта бағамын қолдан ұстап тұрудан бас тарта алмағанымызды түсінуге де болады. Ол кезде қоғам ретінде тәжірибеміз жеткіліксіз болды. Бірақ қазір көптеген сарапшы мұндай ұсыныстарды неліктен жақтайтынын түсіндіру – қиынырақ. Осы тұрғыдан алғанда, асыра бағаланған бағамды бекіту – “голланд ауруының” көрінісі және соған байланысты мәдени, психологиялық өзгерістердің салдары. Өйткені бағамды бекіту немесе белгілі бір шектеу қою – мәселенің шешімі емес, ол тек солай секілді көрінеді. Мәселенің нақты шешімі әлдеқайда күрделі: бюджет, мемлекеттік компаниялар, өндіріс секторы және отбасылар деңгейінде, яғни ел ретінде біз өз табысымызға сай өмір сүруді үйренуіміз керек. Бағамды бекіту сияқты көзбояушылықтың  тағы бір зияны – мұндай шешімдер бізге қажет маңызды реформаларды дер кезінде жасауға мүмкіндік бермейді. Бұл жерде мен қаржы тәртібі мен бюджет ережелерін меңзеп отырмын. 

– Яғни бәрібір де бағамды қолдан реттеуге болады ғой?

– Теория бойынша бұлай істеуге болады, бірақ ол үшін бағам төмен деңгейде болуға тиіс. Дегенмен, тәжірибеге қарасақ, шикізатқа байланған экономикаға бұл өте қауіпті және іс жүзінде мүмкін емес, себебі шикізат бағалары өте құбылмалы, ал төмен бағамның жоғарылауы – оп-оңай. 2014 жылы теңге, рубль, Нигерия найрасы және манат осыған ұқсас жағдайдан өткен.

Мұндай жағдай бола қалса, экономиканың тұрақты бағамға бейімделіп кеткені соншалық – оны өзгерту өте қиын болады.

Бағамы жоғары деңгейде бекітілген кезде басты мәселе - экономикаға бәрі жақсы деген сигнал беруі. Алайда, шын мәнінде жағдай мүлде басқаша. Біз шын мәнінде шығындарымызды не қарыз арқылы, не жинақтарымыздың есебінен жабатын боларымыз. Бұл байлық пен жоғары табыс көрінісін жасау ең үлкен экономикалық шығындарға әкеледі.

Ал ауыспалы бағам мұндай шығындардың алдын алады. Бұл – еркін өзгермелі бағамның ең басты артықшылығы. Ол бірден экономикаға “біз табысымыза сай өмір сүріп жатқан жоқпыз, шығындарды қысқарту қажет және бейімделу керек” деген сигнал береді.

Сондықтан біз бағамды бекіту немесе оны дәлізге қайтару дұрыс саясат емес деп санаймыз, өйткені бұл үлкен шығындарға алып келеді: қазіргі уақытта да, болашақта да, диверсификация мен индустриализацияның перспективаларының әлсіреуіне, көптеген жобаларды іске асыру мүмкіндігіне кедергі келтіреді, және бұл шығындар бірнеше онжылдықтарға созылуы мүмкін.

– Ал бағамды белгілі бір деңгейде ұстап тұратын орталық банктер ше? Мұндай елдер бар ғой?

– Иә, мұндай саясат ұстанатын елдер бар. Бірақ бұл – ағымдағы шот және бюджет профицитінің салдары, яғни олар ел ретінде шығындарын әлдеқайда жақсы бақылайды деген сөз. Олар валюта бағамын төмен деңгейде ұстап отырады. Бұл олардың фискалдық саясатының нәтижесі, керісінше емес.

Бұл мұнай экспорттаушыларға да, экономикасы әртараптандырылған елдерге де тән құбылыс. Мысалы, Әзербайжан манатты тұрақты деңгейде ұстап отыр. Ол мұны қалай жүзеге асырды? Ол шамамен ЖІӨ-нің 100%-ына тең ауқымды сыртқы резерв жинады. Ал бізде Ұлттық қор ЖІӨ-нің 25%-ынан аз, сонымен қатар олардың қоры мен біздің қордың кірістілігі бірдей. Олар мұндай деңгейге бюджет профициті мен өз Ұлттық қорынан жасалған трансферттерді қатаң бақылау арқылы, яғни қатаң фискалдық саясат жүргізудің арқасында жетті.

Соған қарамастан, валюта бағамын тұрақты ұстап тұру мінсіз болмады. Олар да 2015 жылы бізбен қатар девальвацияға ұшырады.

Әзербайжан – валюта бағамын бекітуге болады деп көрсететін мысал, бірақ бағам төмен деңгейде болған жағдайда ғана. Ал егер экспорт бағасы қатты түсіп, валюта бағамы асыра бағаланған болса, девальвацияға дайын болыңыз. Сондықтан шикізат экспорттаушыларға валюта бағамын тұрақтандыру тиімді емес.

Экономикасы әртараптандырылған, профицитке ие елдер бағамды әлдеқайда сәтті ұстап тұра алады. Мысалы, Дания өзінің кронасын еуроға байланысты бекітті, ал еуроға дейін дойчмаркаға бекіткен еді. Дания мұндай саясатты жемісті жүргізіп отыр, себебі оның экономикасы мұнайға тәуелді емес, ал ағымдағы шотының жағдайы құбылмалы шикізатқа қатты байланбаған.

Оларда валюта бағамын басқаруда қиындық жоқ, себебі олардың фискалдық тәртібі еуроаймаққа қарағанда әлдеқайда қатаң. Сондықтан Данияның ағымдағы шоты –профицитте. Бұл Данияның валюта бағамын төмен деңгейде тұрақтандырып, осылайша ағымдағы шоттың профицитін жыл сайын арттырып отырғанын білдіреді. Жиырма жыл бұрын ол ЖІӨ-нің 2%-ын құраған болса, қазір тұрақты өсіп, 10%-ға жетті. Ел үнемдейді және сыртқы активтерді жинайды.

– Сонда, бағамның тұрақты болуына әсер ететін басты фактор қатаң фискалдық саясат па?

– Иә, бұл – басты компоненттің бірі. Егер фискалдық тәртіп сақталса, валюта бағамын тұрақтандырудың қажеті жоқ. Фискалдық тәртіп болса, валюта бағамын бекіту елді басқа елдердің кредиторына айналдырады. Бұл тек Данияға қатысты емес. Швецияға, Нидерландқа, Германияның мысалын да негізге алуға болады.

Ал егер тәртіп сақталмаса, валюта бағамын бекіту мәселені шешпейді, керісінше, оны қиындатып, шешімін табуды кешеуілдетеді.

– Ал Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері ше?

– Әмірліктер – салық офшоры, моделі бірегей, бірақ оның қаншалықты тұрақты екенін бағалау қиын. Онда қосылған құнды резидент еместерге резидент еместер қалыптастырады. Бұл – шетелдіктер елі. Ал Сауд Арабиясында жер астында да үлкен мұнай қоры бар, валюта резервтері де біршама. Бірақ оның да шегі бар. Сондықтан оларға да бюджет шектеулерімен бетпе-бет келуге тура келеді, тек басқа шикізат экспорттаушыларға қарағанда тез болмауы мүмкін.

– Түсінікті. Сонымен, Ұлттық Банк валюта бағамын басқармайды, себебі нарықтағы бағам негізгі көрсеткіштердің нашарлауына жедел жауап беріп, экономиканы иллюзиядан арылтып, бейімделуге мәжбүр етеді. Ұлттық Банк валюта бағамын бекітпейді, себебі фискалдық тәртіп болмаса, бұл асыра бағаланған бағам мәселесін ушықтырады, ал біз ерте ме, кеш пе, қолымызда ештеңе қалмаған кезде бәрібір девальвацияға ұшыраймыз.

– Иә, дәл солай.

– Бірақ онда бірнеше жыл шартты түрде тұрақты болып келген теңге неліктен күрт әлсіреді? Мұнай бағасы түсіп жатқан жоқ сияқты.

Мұнай бағасы негізгі бағамға тікелей емес, Ұлттық қор арқылы әсер етеді. Мұнайдан түскен валюта түсімі алдымен Ұлттық қорға түседі, ал экономикаға тек Ұлттық қордан бюджетке жасалатын трансферт арқылы өтеді. Дәл осы көлем валюта бағамына қатысты болжамдарды айқындайды.

– Яғни, мәселенің түп тамыры трансферттің қысқаруы мен біркелкі еместігінде жатыр ма?

– Трансферттің қысқаруы – мәселе емес, шешім. Тіпті бюджет жылы ішінде трансферттің айлар бойынша біркелкі бөлінбеуі де басты проблема емес.

Мәселенің түп тамыры трансферт көлемінің үлкендігінде және дискрециялық компоненттің жоғары болуында жатыр. Оны қысқарту қажет. Жыл сайын аздап қысқартып отыру керек. Осы мақсатта кепілдендірілген трансфертке қатысты бюджет ережесі қабылданды.

Енді мақсатты трансфертті бюджет ережесі аясында қарастыру қажет. Ал бюджетті қарыз есебінен қаржыландырмау үшін шығынды қысқартып, салық саясатын жақсарту керек, сондай-ақ мемлекет шығындарын біріктірілген деңгейде бақылау үшін бюджет есептілігін жетілдірген жөн.

– Ал ставканы көтеру туралы шешім не үшін қабылданды?

– Ставка бірнеше арна арқылы жұмыс істейді және бірнеше міндетті қатар атқарады. Бұл шешімді, ең алдымен инфляцияны ұстап тұру үшін қабылдадық. Өздеріңіз де байқап отырсыздар, тек Ұлттық Банк емес, барлық сарапшы инфляцияға қатысты болжамдарын көтерді. Ставканың өсуі осы сын-қатерді азайтуға бағытталған. Бұл қадам – инфляция болжамдарын қайта қарауға себеп болған барлық сын-қатер мен тәуекелдерге жауап.

– Трансфертті қысқартып, бизнеске қолайлы жағдай жасау керек екенін айттыңыз. Яғни, бұл – ставканы корпоративтік кредиттеу басталатын деңгейге дейін төмендету қажет дегенді білдіре ме?

– Трансфертті қысқарту – қажет қадам, бірақ бұл жеткіліксіз. Трансферт тапшылықты қаржыландырудың тек бір тәсілі ғана. Сондай-ақ сыртқы немесе ішкі қарыз шығару мүмкіндігі бар. Сондықтан маңыздысы – мұнайға қатысы жоқ тапшылықты қысқарту. Бұл инфляцияны төмендетеді және базалық ставканы, қорлардың құнын төмендетуге мүмкіндік береді. Сол кезде несие ставкалары, кредиттік тәуекелдер төмендеп, нарықтық қаржыландыру арқылы сапалы өсім басталады.

– Сонда бұл банктер қазір кредит сын-қатеріне байланысты кредит бергілері келмейді деген сөз бе?

– Банктер корпоративтік кредиттің көлемі мен оны жемісті жұмсаудағы, яғни пайда табудағы мүмкіндігі шектеулі екенін түсінеді.

– Түсінікті. Бірақ көптеген банк Ұлттық Банк ставканы түсірсе, кредиттеуді бастап кетеміз деп сендіреді...

– Мұндай көзқарасты бұрын естімеген екенмін. Біз тоқсан сайын банктер арасында кредит беру бойынша сауалнама жүргіземіз. Банктер бізге басқаша мәлімет береді. Мүмкін, қандай да бір ерекшеліктер бар шығар, бірақ олар – тек ерекшеліктер ғана. Мұндағы маңызды мәселе – базалық ставканы объективті негізделген деңгейден төмен түсіру кредит ставкаларын төмендетпейді және несие ұсынысын арттырмайды. Тым төмен ставка валютаға деген сенімнің жоғалуына, бағамның әлсіреуіне және инфляцияға әкеледі. Банк кредиті дегеніміз – сенім. Тек қарыз алушыға ғана емес, сонымен қатар кредит валютасына деген сенім. Банктер мұны түсінеді. Егер ставка тым төмен болса, банктер әлсірейді деп ойлайтын валютада кредит беруді тиімсіз деп есептейтін болады.

– Сонда осы объективті түрде негізделген ставка қандай болуы керек? Ставканың қандай деңгейде болуы керек екенін түсінуге мүмкіндік беретін қандай да бір ереже бар ма?

– Түсінікті, нақты ережелер бар. Мысалы, нақты ставка ережелері. Ол инфляциямен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болуы керек. Немесе пайыздық ставка паритетінің ережелері. Бірақ бәрі тек осыларға байланысты деуге келмейді. Бұл тек ең негізгі факторлар, және бұл көбіне нарық қатысушыларының пікірлерін көрсететін ставкалардың диапазоны саналады. Ал бұл пікірлер өзгермелі. Экономикалық модельдерімізде біз мұны тәуекел ретінде ескеріп, әртүрлі сценарийде қарастырамыз.

– Ал онда неге Үкімет Ұлттық қордың қаражатын экономиканы дамытуға жұмсамайды? Неге оларды банктер арқылы кредитке бағыттамаймыз?

– Қалай түсіндірсем екен... Мүмкін, болатын да шығар, тіпті біреулер осылай істегісі де келетін шығар. Мұндай жағдайда ақша алғысы келетіндердің ұзын-сонар кезегі пайда болады. Бірақ ақшаны оны экономиканы дамытуға қалай пайдалану керек екенін білетіндер алады дегенге күмәнмен қараймын. Бұл қаражат алушыларға үлкен субсидия болатыны анық қой. Мұндай жағдайда, қаражатты нақты секторға дұрыс бағыттай алатындар емес, осы қорларды бөлу институттарымен байланысы барлар басымдыққа ие болады. 

Сонымен қатар, мұның макроэкономикалық салдары да бар, мысалы «ыстық» мұнай долларларының экономикаға қайта оралуы, валюта бағамының асыра бағалануы, голланд ауруының барлық белгісі, нарық кредиттеуінің орынын мемлекет кредиттеуінің басуы, экономикалық қызметтің барлық саласында мемлекет рөлінің күшеюі және жалпы мемлекеттің қолмен басқаратын режимге көшуі. 

Президент айтып жүрген нарық экономикасын құруға мұның еш қатысы жоқ. Бұл ел күтіп отырған нәрсе емес.

– Сонда кредит беру деңгейін қалай өсіреміз?

– Тұрақты түрде, бұл ретте кредит пен экономикалық өсімнің сапасына зиян келтірмеу қажет. Әрине, біз ел ретінде экономикалық өсімге оңай жол аша аламыз: мысалы, Ұлттық қор қаражатын субсидиялар арқылы құрылысқа немесе бәсекелестіктен қорғалған басқа секторларға жұмсауға болады. Бірақ кейін экономика заңдары бізді бастапқы қалпымызға қайта түсіреді. Сондықтан сапалы өсімге жетелейтін жол табу керек. Сонымен қатар,  ең алдымен, оны тежеп тұрған негізгі факторларды анықтау қажет. Біздің зерттеулеріміз – банктердің баланстарын, кредит портфельдерін, кредит беру тарихын, банктердің кредит тәжірибелерін және нақты сектор баланстарын талдау көрсеткендей, экономика өсіміне кедергі келтіріп отырған негізгі фактор кредит жеткіліксіздігі емес. Оның үстіне, корпоративтік кредит беру жалпы алғанда жыл сайын екі таңбалы көрсеткішпен өсіп жатыр, қазір шамамен 17% өсім байқалады. 

Тежеп тұрған фактор бұл – компаниялардың өз капиталының жеткіліксіздігі. Егер компанияның өз капиталы жеткілікті болса, тек сол жағдайда ғана банк қарыз капиталының қайтарылатынына сенімді бола алады. Сондықтан экономика саясатының басты мәселесі болып отырған сұрақ мынау – неге компаниялар өз капиталын инвестициялағысы келмейді? Бұл Президент реформаларын жалғастыруды, Ұлттық Банк пен Үкіметтің ғана емес, биліктің барлық тармағының тығыз байланыс орнатып, үйлесімді жұмыс істеуін талап етеді.

Дереккөз: Zakon.kz